Wie voor zichzelf begint, noemt zich al snel freelancer, zelfstandige of ondernemer. Die termen worden vaak door elkaar gebruikt, maar ze betekenen niet hetzelfde. Het belangrijkste verschil is eenvoudig: ‘freelancer’ beschrijft vooral hoe je werkt, terwijl ‘zelfstandige’ je officiële, juridische statuut aangeeft. En juist dat statuut bepaalt welke rechten, plichten en risico’s je hebt.
Wat is een freelancer?
Een freelancer voert meestal tijdelijke opdrachten uit voor verschillende klanten. Je bepaalt zelf welke opdrachten je aanneemt, welk tarief je vraagt en hoe je je werk organiseert. Freelancers zijn vooral actief in sectoren als IT, marketing, consultancy, finance en de creatieve industrie, maar ook in de juridische wereld: denk aan freelance juristen, contractspecialisten, compliance-adviseurs en juridisch vertalers.
Toch is ‘freelancer’ in België geen officieel juridisch statuut. Het woord komt niet voor als aparte categorie in de wetgeving. Wie regelmatig freelance opdrachten uitvoert en daarmee winst wil maken, werkt in principe binnen het statuut van zelfstandige.
Wat is een zelfstandige?
‘Zelfstandige’ is een veel bredere term. Het gaat om iedereen die buiten een arbeidsovereenkomst beroepsactiviteiten uitoefent, zonder gezag van een werkgever. Ook iemand met een eigen winkel, horecazaak of praktijk is zelfstandige, zonder zichzelf freelancer te noemen. Daarom geldt de vuistregel: iedere freelancer is zelfstandige, maar niet iedere zelfstandige is freelancer.
Aan dat statuut hangen duidelijke verplichtingen. Je moet je doorgaans:
- inschrijven in de Kruispuntbank van Ondernemingen via een ondernemingsloket, waarna je een ondernemingsnummer krijgt;
- een btw-nummer activeren, tenzij je onder de vrijstellingsregeling voor kleine ondernemingen valt;
- aansluiten bij een sociaal verzekeringsfonds, waaraan je sociale bijdragen betaalt voor onder meer pensioen, ziekteverzekering en kinderbijslag;
- aansluiten bij een ziekenfonds.
Je inkomsten worden bovendien als beroepsinkomsten belast, en je bent verantwoordelijk voor je eigen boekhouding en btw-aangiftes.
Zelfstandige in hoofdberoep, bijberoep of als student
Je hoeft niet meteen voltijds voor jezelf te werken. Je kunt starten als zelfstandige in bijberoep en je freelance activiteiten combineren met een vaste job. Wie nog studeert, kan onder bepaalde voorwaarden aan de slag als student-zelfstandige, met een voordeliger regime voor de sociale bijdragen zolang je inkomsten onder een bepaalde grens blijven. Zo bouw je ervaring en een klantenbestand op zonder direct volledig afhankelijk te zijn van je freelance inkomsten.
De regels en drempelbedragen worden regelmatig aangepast. Controleer daarom altijd de actuele voorwaarden bij je sociaal verzekeringsfonds of een ondernemingsloket.
Juridische valkuil: schijnzelfstandigheid
Een van de belangrijkste juridische aandachtspunten voor freelancers is schijnzelfstandigheid. Dat is het geval wanneer iemand formeel als zelfstandige werkt, maar in werkelijkheid onder het gezag van een opdrachtgever staat, zoals een werknemer.
De arbeidsrelatiewet stelt dat de kwalificatie van de samenwerking niet enkel afhangt van wat in het contract staat. Rechters en inspectiediensten kijken naar de feitelijke situatie. Daarbij worden onder meer deze elementen beoordeeld:
- de wil van de partijen, zoals vastgelegd in de overeenkomst;
- de vrijheid om de eigen werktijd te organiseren;
- de vrijheid om het werk zelf te organiseren;
- de mogelijkheid van hiërarchische controle door de opdrachtgever.
Wordt een samenwerking herkwalificeerd als arbeidsovereenkomst, dan kan dat gevolgen hebben voor sociale bijdragen, loonbelasting en rechten van de betrokkene. Voor zowel freelancer als opdrachtgever is een goed uitgewerkte opdrachtovereenkomst dus essentieel, maar de praktijk moet daar wel mee overeenstemmen.
Contracten, aansprakelijkheid en rechtsvorm
Als zelfstandige draag je zelf het ondernemersrisico. Dat maakt een aantal juridische keuzes belangrijk:
- Contracten en algemene voorwaarden. Leg opdracht, prijs, betalingstermijn, intellectuele eigendom en vertrouwelijkheid schriftelijk vast. Daarmee voorkom je later discussies.
- Aansprakelijkheid. Als eenmanszaak (natuurlijke persoon) ben je met je privévermogen aansprakelijk voor schulden van je activiteit. Een beroepsaansprakelijkheidsverzekering kan zinvol of zelfs verplicht zijn, afhankelijk van je beroep.
- Rechtsvorm. Wie het risico wil beperken, kan een vennootschap oprichten, bijvoorbeeld een besloten vennootschap (BV) onder het Wetboek van vennootschappen en verenigingen. Dat brengt wel extra verplichtingen mee, zoals een uitgebreidere boekhouding en neerlegging van jaarrekeningen.
- Gegevensbescherming. Verwerk je persoonsgegevens van klanten, dan gelden de verplichtingen van de GDPR.
Freelancen in juridische beroepen
Ook in de juridische sector is werken als zelfstandige heel gebruikelijk. Advocaten oefenen hun beroep doorgaans uit als zelfstandige, maar vallen daarnaast onder de regels en de deontologie van de balie waarbij ze zijn ingeschreven. Dat is een belangrijk voorbeeld van het verschil tussen het algemene statuut van zelfstandige en beroepsspecifieke regels.
Daarnaast groeit het aantal juristen dat als freelancer opdrachten uitvoert, bijvoorbeeld als juridisch adviseur, contractmanager, interim-jurist of data protection officer. Let wel: voor sommige juridische activiteiten gelden beschermde titels of voorbehouden bevoegdheden. Wie juridisch advies geeft, moet dus goed weten wat hij mag doen en onder welke benaming hij dat doet.
Welke term gebruik je best?
Welke term je gebruikt, hangt vooral af van je werk en de manier waarop je jezelf wilt presenteren. In creatieve, digitale en zakelijke beroepen klinkt ‘freelancer’ vaak herkenbaarder. Voor officiële administratie, belastingen en sociale bijdragen blijft ‘zelfstandige’ echter de relevante benaming.
Kort samengevat
Freelancen is je manier van werken, zelfstandige is je statuut. Dat statuut brengt rechten en plichten mee op het vlak van inschrijving, btw, sociale bijdragen, aansprakelijkheid en de juridische kwalificatie van je samenwerkingen. Wil je precies weten wat beide termen betekenen en welke regels erbij horen? Lees dan meer over het verschil tussen een freelancer en een zelfstandige.
