Het conflict in het Midden-Oosten beheerst momenteel de wereldwijde actualiteit. Het zaait onrust die zich niet enkel regionaal maar ook wereldwijd laat voelen. De onmiddellijke economische effecten manifesteren zich onder meer in stijgende olie- en gasprijzen, volatiele financiële markten en een verstoring van het internationale vracht- en luchtverkeer.
Deze geopolitieke instabiliteit kan ook directe en indirecte gevolgen hebben voor uw onderneming en uw contracten. Uw onderneming kan bijvoorbeeld onder druk komen te staan door bevoorradings- of transportproblemen in de toeleveringsketen, of de kosten voor een bepaald project dreigen te exploderen.
Dit brengt ons bij de kernbekommernis: wat als de uitvoering van een contract door de onrust in het Midden-Oosten onmogelijk of buitensporig moeilijk wordt of dreigt te worden?
Analyseer uw contractuele bepalingen
Voordat u teruggrijpt naar de algemene wettelijke regels, is een grondige analyse van uw contract uiteraard essentieel.
Bevat uw contract een specifieke overmachts- of imprevisieclausule om met de gewijzigde omstandigheden om te gaan? Uw contract kan mogelijk situaties van overmacht en/of imprevisie en hun gevolgen contractueel definiëren, beperken, uitbreiden of zelfs volledig uitsluiten. De contractuele regeling is doorgaans onderdeel van de globale risicoverdeling die partijen in het contract hebben afgesproken.
Bevatten uw contracten een kennisgevingsplicht die een partij oplegt om haar medecontractant zo snel mogelijk op de hoogte te brengen van bepaalde gewijzigde omstandigheden? Opgepast, want een dergelijke kennisgeving kan dus mogelijk nu al aan de orde zijn.
Bevatten uw contracten indexatieclausules of prijsherzieningsclausules? In geval van inflatie zijn dat belangrijke clausules maar ze zijn niet altijd (volledig) geldig.
Het wettelijk kader bij gebrek aan een contractuele regeling
Indien uw contract geen relevante specifieke afspraken bevat, kunt u terugvallen op de wettelijke (algemene of bijzondere) regels over overmacht en imprevisie.
Of er in uw geval sprake is van overmacht en/of imprevisie, dan wel of uw wederpartij zich onterecht achter die begrippen verschuilt als excuus voor de niet-uitvoering van haar contractuele verplichtingen, zal sterk afhangen van de concrete context. Onder meer het type contract, de contractuele risicoverdeling en de concrete impact van de gewijzigde omstandigheden op de uitvoering van de contractuele verbintenissen, zijn belangrijke variabelen in dat verband.
Overmacht
Volgens het algemeen contractenrecht zal een partij zich alleen op overmacht kunnen beroepen wanneer het conflict in het Midden-Oosten de uitvoering van een contractuele verbintenis onmogelijk maakt (en de andere vereisten voor overmacht zijn vervuld). Dat de uitvoering door de crisis in het Midden-Oosten moeilijker of duurder wordt, volstaat in de regel dus niet voor overmacht. Daarin verschilt een overmachtssituatie van een imprevisiesituatie (die verderop aan bod komt).
Indien een beroep op overmacht slaagt, kan dit leiden tot een opschorting en zelfs beëindiging van de contractuele verbintenissen.
Opnieuw moet er ook voldoende oog zijn voor mogelijke kennisgevingsplichten. Zo schrijft het Burgerlijk Wetboek voor dat een contractuele schuldenaar, zodra hij kennis heeft of behoort te hebben van een oorzaak van onmogelijkheid tot nakoming, de schuldeiser hiervan binnen een redelijke termijn op de hoogte moet brengen.
Om de schade te beperken, kan het in bepaalde gevallen ook aangewezen zijn om mogelijke alternatieven voor de ontstane situatie te onderzoeken.
Imprevisie
Als de uitvoering van contractuele verbintenissen niet onmogelijk, maar wel buitensporig bezwarend is geworden, kan er voor contracten gesloten vanaf 1 januari 2023 mogelijk een beroep worden gedaan op de imprevisieregel uit Boek 5 van het Burgerlijk Wetboek, althans voor zover partijen die regel niet contractueel hebben uitgesloten. Die regel wordt beschouwd als één van de belangrijkste nieuwigheden in het nieuwe contractenrecht, maar veronderstelt wel dat een aantal strikte toepassingsvereisten zijn vervuld.
Of de lat van de imprevisieregel wordt gehaald, zal opnieuw afhangen van de concrete omstandigheden van het geval.
Als de wettelijke voorwaarden van de regel zijn vervuld, kan de schuldenaar de schuldeiser verzoeken om het contract te heronderhandelen met het oog op een aanpassing of beëindiging. Bij een afwijzing of mislukking van de heronderhandelingen binnen een redelijke termijn, kan een partij zich wenden tot de rechter die het contract desgevallend kan aanpassen of zelfs geheel of gedeeltelijk beëindigen. Die procedure voor de rechter kan relatief snel verlopen omdat ze “zoals in kort geding” verloopt. Los daarvan, voorzien ook verschillende arbitragereglementen (zoals die van de ICC en CEPANI) in specifieke procedures om met urgente situaties om te gaan.
