Procedure en wijzigingen vanaf 1 januari 2026
In Vlaanderen bestaat een specifiek fiscaal gunstregime voor de overdracht van familiale ondernemingen en familiale vennootschappen. Dit regime vormt al jaren een hoeksteen van de successie- en vermogensplanning voor ondernemersfamilies en heeft als doel de continuïteit van economisch actieve ondernemingen te vrijwaren bij overdrachten binnen de familie. Wanneer aan de wettelijke voorwaarden is voldaan, kan een schenking plaatsvinden met een vrijstelling van schenkbelasting en geldt bij vererving een verlaagd tarief in de erfbelasting.
Met ingang van 1 januari 2026 wordt dit regime hervormd voor wat betreft familiale vennootschappen. De Vlaamse Belastingdienst (VLABEL) publiceerde hierover een uitgebreide FAQ waarin zowel de toepassingsvoorwaarden als de volledige procedure gedetailleerd worden uiteengezet.
Deze publicatie biedt aanleiding om het volledige mechanisme, zoals het vandaag geldt, opnieuw gestructureerd toe te lichten, met bijzondere aandacht voor de nieuwigheden vanaf 2026.
I. Doel en draagwijdte van het gunstregime
Het gunstregime is van toepassing op de overdracht van:
- familiale ondernemingen (uitgeoefend door een natuurlijk persoon), en
- familiale vennootschappen (waarbij de activiteit via een vennootschap wordt georganiseerd).
In beide gevallen staat de economische activiteit centraal. Het regime is niet bedoeld voor louter vermogensbeheer, maar voor ondernemingen die effectief een nijverheids-, handels-, ambachts-, landbouwactiviteit of een vrij beroep uitoefenen. Vennootschappen zonder reële economische activiteit zijn principieel uitgesloten.
II. Familiale ondernemingen: toepassingsvoorwaarden en procedure
A. Begrip familiale onderneming
Een familiale onderneming is een onderneming die rechtstreeks wordt uitgebaat door de schenker of erflater, eventueel samen met zijn of haar echtgenoot of wettelijk samenwonende. Het gaat bijvoorbeeld om een handelszaak, een landbouwbedrijf of een vrij beroep dat in eigen naam wordt uitgeoefend.
B. Goederen die in aanmerking komen
Bij familiale ondernemingen kunnen de volgende goederen onder het gunstregime worden overgedragen:
- activa die door de schenker beroepsmatig zijn geïnvesteerd in de onderneming.
Onroerende goederen die hoofdzakelijk tot bewoning dienen of bestemd zijn, met inbegrip van bouwgronden, komen niet in aanmerking voor het gunstregime. Deze beoordeling gebeurt per kadastraal perceel of per gedeelte daarvan.
C. Schenking en fiscale behandeling
De schenking moet gebeuren via een authentieke notariële akte. Indien aan alle voorwaarden is voldaan, geldt een volledige vrijstelling van schenkbelasting. Bij vererving geldt een verlaagd tarief van 3% in rechte lijn en tussen partners, of 7% tussen andere personen.
D. Behoudvoorwaarden na de overdracht
Na de schenking of het overlijden moet gedurende een periode van drie jaar:
- de activiteit van de onderneming ononderbroken worden voortgezet;
- worden vermeden dat overgedragen onroerende goederen alsnog hoofdzakelijk tot bewoning worden aangewend.
Indien deze voorwaarden niet worden nageleefd, kan VLABEL de vrijstelling terugnemen via een naheffing.
Voor familiale ondernemingen blijft deze werkwijze in essentie ongewijzigd vanaf 1 januari 2026, behoudens een verduidelijking dat ook bouwgronden expliciet buiten het gunstregime vallen.
III. Familiale vennootschappen: toepassingsvoorwaarden en procedure
A. Begrip familiale vennootschap
Een familiale vennootschap is een vennootschap die:
- een reële economische activiteit uitoefent, en
- waarvan de aandelen in handen zijn van de schenker of erflater, al dan niet samen met zijn familie.
Vennootschappen die geen daadwerkelijke economische activiteit uitoefenen, zoals zuivere patrimonium- of beleggingsvennootschappen, komen niet in aanmerking.
B. Participatievoorwaarde
Om het gunstregime te kunnen toepassen, moet de schenker of erflater beschikken over:
- aandelen in volle eigendom die minstens 50% van de stemrechten vertegenwoordigen, of
- aandelen in volle eigendom die minstens 30% van de stemrechten vertegenwoordigen, op voorwaarde dat hij samen met één andere aandeelhouder 70% van de stemrechten bezit, of samen met twee andere aandeelhouders 90%.
Deze participatievoorwaarde moet vervuld zijn op het moment van de schenking of het overlijden.
C. Goederen die in aanmerking komen
Bij familiale vennootschappen betreft het uitsluitend:
- de volle eigendom, blote eigendom of het vruchtgebruik van aandelen.
Tot en met 31 december 2025 kon de volledige waarde van de aandelen in aanmerking komen. Vanaf 1 januari 2026 wordt dit principe genuanceerd (zie punt 5).
IV. De procedure bij schenking van aandelen
A. Authentieke akte en aangifte
De schenking van aandelen moet plaatsvinden via een notariële akte, die ter registratie wordt aangeboden. De toepassing van het gunstregime vereist dat alle wettelijke voorwaarden vervuld zijn op de datum van de akte.
B. Verplicht waarderingsverslag (vanaf 2026)
Voor familiale vennootschappen geldt vanaf 1 januari 2026 een verplichte waardering door een bedrijfsrevisor of gecertificeerd accountant. Deze expert stelt een gemotiveerd verslag op waarin onder meer:
- de verkoopwaarde van de aandelen wordt bepaald;
- het gedeelte van de waarde dat betrekking heeft op uitgesloten residentieel vastgoed wordt geïdentificeerd;
- de gehanteerde waarderingsmethode wordt toegelicht.
Het verslag moet tijdig worden opgesteld en binnen de wettelijk vastgelegde termijnen bij VLABEL worden ingediend. Hoewel het verslag niet bindend is, zal het in beginsel als uitgangspunt dienen voor de fiscale beoordeling.
C. Voorafgaand attest
Partijen kunnen ervoor kiezen om voorafgaand aan de schenking een attest aan te vragen bij VLABEL. Dit attest biedt vooraf rechtszekerheid over de waardering van de aandelen en het uitgesloten gedeelte. Het attest is facultatief, maar kan in complexe dossiers een belangrijk instrument zijn om fiscale discussies achteraf te vermijden.
V. Wijzigingen vanaf 1 januari 2026 voor familiale vennootschappen
De hervorming die in werking treedt op 1 januari 2026 heeft uitsluitend betrekking op familiale vennootschappen. De belangrijkste wijziging bestaat erin dat het gunstregime niet langer van toepassing is op het gedeelte van de waarde van de aandelen dat overeenstemt met residentieel vastgoed, met inbegrip van bouwgronden, dat zich rechtstreeks of onrechtstreeks in de vennootschap bevindt.
Deze uitsluiting geldt ook wanneer het residentieel vastgoed aanwezig is in dochter- of kleindochtervennootschappen waarin de familiale vennootschap een participatie van minstens 10% aanhoudt. Kleine participaties van minder dan 10% worden als verwaarloosbaar beschouwd.
Een uitzondering geldt voor vennootschappen die cumulatief:
- minstens 75% van hun omzet halen uit activiteiten met betrekking tot residentieel vastgoed, en
- gedurende minstens drie jaar vóór en na de schenking minstens één voltijdse werknemer tewerkstellen.
Daarnaast wordt de procedure verstrengd door de verplichte waardering en door expliciete rapporterings- en indieningstermijnen.
VI. Behoudvoorwaarden na de schenking
Om de vrijstelling definitief te behouden, moeten bij familiale vennootschappen gedurende drie jaar na de schenking onder meer:
- de familiale aard van de vennootschap behouden blijven;
- de activiteit ononderbroken worden voortgezet;
- jaarrekeningen correct worden neergelegd;
- het kapitaal of de inbrengen niet worden verminderd;
- de zetel van werkelijke leiding binnen de Europese Economische Ruimte behouden blijven.
Niet-naleving kan leiden tot een evenredige naheffing van schenkbelasting.
VII. Besluit en aandachtspunten voor de praktijk
Het gunstregime voor familiale ondernemingen en vennootschappen blijft een krachtig instrument voor overdrachten binnen de familie, maar de hervorming vanaf 1 januari 2026 maakt duidelijk dat een schenking van aandelen geen louter technische of notariële handeling is. Een correcte toepassing vereist een grondige analyse van de structuur van de onderneming, de aard van de activa, de waardering en de timing van de overdracht.
Ondernemers en families die een overdracht overwegen, doen er goed aan hun planning tijdig te herevalueren in het licht van deze nieuwe regels. Een zorgvuldige voorbereiding laat toe om de voordelen van het gunstregime veilig te stellen en fiscale risico’s te beperken.
